Салттуу шырдактан заманбап дизайнга: Токтогулда кийиз менен иштөөнүн эки күнү
Бир караганда баары жөнөкөй башталат: койдун жүнү, ысык суу, самын жана бир нече жуп кол. Бирок бир нече сааттан кийин борпоң талчыктар тыгыз кийиз полотносуна айланат. Бул жерде баары маанилүү — жүн кандай жайылганы, суу жетиштүүбү, түрмөктү кандай күч менен тоголотушат жана кайсы учурда материалды кайра кол менен ийлөө керек.
Бул ыкмаларды нускама менен гана үйрөнүү мүмкүн эмес. Аларды көрүп, кайталап, материалды сезүүгө акырындык менен үйрөнүү керек.
Дал ушундайча «Жаш-Муун» коомдук бирикмеси «Тоолордогу жандуу акылмандык: климаттык туруктуулук үчүн маданий практикалар» долбоорунун алкагында уюштурган салттуу жана заманбап кийиз боюнча эки күндүк мастер-класс өттү.
Биринчи күн: жүн, суу жана биргелешкен эмгек
Иш койдун жүнүн даярдоодон башталды. Катышуучулар талчыктарды тазалап, аларды тегиз катмарлап жайып, болочок кийиз полотносунун негизин акырындык менен түзүштү.
Андан кийин жүндү самындуу ысык суу менен нымдап, кол менен этияттык менен сүрткүлөй башташты. Алгачкы кыймылдар этияттыкты талап кылат: өтө катуу басым жайылманы бузушу мүмкүн, ал эми жетишсиз иштетүү талчыктардын жакшы биригишине жол бербейт.
Жүн тыгыздала баштаганда, полотнону чий менен кошо түрмөккө ороп, бекем байлашты. Ошондон кийин иштин эң кыймылдуу этаптарынын бири башталды — түрмөктү ыргактуу тоголотуп, бут менен тепкилей башташты.
Процесске чоңдор да, балдар да кошулду. Кимдир бирөө кийиз басууну биринчи жолу сынап көрсө, башкалар бул ишти бала кезинен жакшы билишчү. Тажрыйбалуу чеберлер процессти байкап, кыймылдарды оңдоп, качан күчтү көбөйтүү керектигин, качан токтоп, полотнону текшерүү керектигин түшүндүрүп турушту.
Тоголотуудан кийин түрмөктү жайып коюшту. Кийиз дагы кол менен иштетүүнү талап кылчу. Чеберлер аны кезек-кезеги менен ийлеп, тыгыздыгын текшерип, айрым жерлерин теңдеп жатышты.
Жанында жаш катышуучулар иштеп жатышты. Алар кыймылдарды кайталап, суроолорду берип, процесске акырындык менен аралашып жатышты.
Балким, кол өнөрчүлүк билимин өткөрүп берүүнүн эң табигый жолдорунун бири дал ушунда. Салт тууралуу өзүнчө лекция аркылуу эмес, түздөн-түз биргелешкен эмгектин жүрүшүндө.
Пияз кабыгынан, жаңгактан жана анардан алынган түс
Күндүн экинчи жарымында катышуучулар кийизди табигый жол менен боёого өтүштү.
Ачык отко чоң казан орнотулду. Түс алуу үчүн адатта үй чарбасынан табылган материалдар колдонулду: пияз кабыгы, грек жаңгагынын жана анардын кабыгы.
Алардын ар бири өз түсүн берди. Пияз кабыгы жүндү жылуу алтын-охра түстөргө боёду. Грек жаңгагынын кабыгы кочкулураак күрөң түс берди. Анар кабыгы — сары-зайтун түс.
Катышуучулар иштетүү учурунда материалдын түсү кандай өзгөрүп жатканын байкап турушту. Табигый боёодо алдын ала так түс алуу кыйын. Натыйжа чийки заттын көлөмүнө, температурага, убакытка, ал тургай жүндүн өз өзгөчөлүктөрүнө да байланыштуу.
Чеберлер үчүн бул технологиянын кемчилиги эмес, табигый материалдар менен иштөөнүн өзгөчөлүктөрүнүн бири.
Экинчи күн: жибектеги салттуу оюу
Кийинки күнү материалдар да, иштин мүнөзү да өзгөрдү.
Мурунку күнү катышуучулар тыгыз кийиз менен иштешсе, эми негиз катары жука табигый жибек алынды. Милдет — салттуу кыргыз оюуларынын элементтерин заманбап текстиль буюмуна которуп көрүү болчу.
Иш үчүн нуно-кийиз техникасы колдонулду — басуу процессинде жүн талчыктарын кездеме негизи менен бириктирүү.
Адегенде жука меринос жүнүнөн префелт — жеңил, алдын ала басылган полотно даярдалды. Андан кийин ишке салттуу кийиз буюмдарын жасоо тажрыйбасы бар чеберлер киришти.
Префелттен алар оюунун элементтерин кесип алышты. Бул жерде тажрыйба менен оюунун түзүлүшүн түшүнүү канчалык маанилүү экени өзгөчө даана көрүндү. Сызык, ийилиш жана айрым бөлүктөрдүн катышы жалпы композицияны түзөт.
Даярдалган элементтерди жибек негизге жайып коюшту. Андан кийин катышуучулар жүн менен кездемени акырындык менен бириктире башташты — материалды сүрткүлөп, оюунун ордун байкап, анан кайрадан түрмөктө басуу техникасын колдонушту.
Иш чыдамкайлыкты талап кылды. Жүн талчыктары жибек кездеменин түзүлүшүнө кирип, ага бекем бекиши керек болчу.
Акырындык менен оюунун айрым элементтери бир бүтүн полотнонун бөлүгүнө айланды.
Буюм өзгөргөндө салт эмне болот?
Эки күндүн жыйынтыгы — жибек негиздеги жеңил кийиз шарф болду. Аны кооздоодо салттуу кыргыз оюу өнөрүнүн принциптери колдонулду.
Бирок катышуучулар үчүн даяр натыйжа гана маанилүү эмес болчу.
Мастер-класс кадимки койдун жүнүн иштетүүдөн заманбап текстиль буюмун жаратууга чейинки жолду ырааттуу басып өтүүгө мүмкүндүк берди. Мында салттуу билимдер өзгөрүлгүс эрежелердин жыйындысы катары каралган жок.
Тескерисинче, катышуучулар жүн жана оюу менен иштөө көндүмдөрүн жаңы формаларда колдонсо болорун көрүштү.
«Тоолордогу жандуу акылмандык» долбоору үчүн бул маселе өзгөчө мааниге ээ. Бүгүн Кыргызстанда койдун жүнүнүн олуттуу бөлүгү пайдаланылбай калууда. Айрым айыл жерлеринде аны жөн эле ыргытып же өрттөп жиберишет. Ошол эле учурда жүндү иштетүүнүн салттуу ыкмаларын билген жаштардын саны азайып баратат.
Ошондуктан кол өнөрчүлүктү сактоо эски техникаларды документтөө менен гана байланыштуу эмес. Бул билимдер кайрадан кызыктуу жана иш жүзүндө колдонулуучу боло турган шарттарды түзүү маанилүү.
Мастер-класстын эки күнү жөнөкөй принципти көрсөттү: билим адамдан адамга түздөн-түз өткөрүлүп, иш жүзүндө колдонула берген учурда салт эң жакшы сакталат.
Кээде бул үчүн жүн, ысык суу, самын — жана бир нече саат чогуу иштөө мүмкүнчүлүгү эле жетиштүү.