Кыл аркан жасоонун салттуу технологиясы
Кыл аркан — негизинен жылкынын кылынан, кой жүнүн кошуп жасалган бекем аркан. Кылымдар бою ал кыргыздардын көчмөн чарбасында боз үй тигүүдө, ат жабдыктарын жасоодо, жүк бекитүүдө жана ар кандай чарбалык иштерде кеңири колдонулуп келген. Бекемдиги, нымга туруктуулугу жана узакка чыдамдуулугу үчүн кыл аркан салттуу кол өнөрчүлүктүн эң практикалык буюмдарынын бири болуп эсептелет.
Кыл аркан жасоо чоң тажрыйбаны, күч-кубатты жана ынтымактуу жамааттык эмгекти талап кылат. Жөнөкөй көрүнгөнүнө карабастан, ар бир баскыч катуу ырааттуулук менен аткарылат жана өзүнүн өзгөчөлүктөрүнө ээ.
Негизги материал — жылкынын куйругунун жана жалынын узун кылы. Узун, ийкемдүү жана бузулбаган кылга артыкчылык берилет.
Кошумча катары аз өлчөмдө жакшы тазаланган кой жүнү колдонулат. Ал негизги материал эмес, көмөкчү милдет аткарат — эшүүнүн алгачкы баскычында жылкынын кылын кармап турат жана тыгыз даярдама түзүүгө көмөктөшөт.
Иш башталганга чейин кыл кол менен кылдат иргелип, андан кыпындар, кыска жана бузулган кылдар алынып салынат.
Андан соң кыл атайын жыгач таяктар же чырпыктар менен көп жолу сабалат. Бул процессте:
Бул баскыч кийинки даярдаманы түзүүнү бир топ жеңилдетет.
Тазалангандан кийин уста кылды бир калыпта жайып, узун катмар түзөт.
Адатта алгачкы даярдаманын туурасы 25–30 смдей болот, ал эми узундугу келечектеги аркандын керектүү узундугуна жараша аныкталат.
Жылкы кылынын катмарынын үстүнө кой жүнүнүн ичке жана бир калыптагы катмары салынат.
Жүн өтө кылдат жайылат. Анын өлчөмү минималдуу болушу керек — алгачкы эшүү учурунда кылды бекем кармап турууга жетиштүү гана, даяр буюмдун сапатын начарлатпай турган өлчөмдө.
Даярдалган катмар аяр оролуп, узун цилиндр түрүндөгү түрмөк жасалат.
Усталар даярдаманын бүт узундугу боюнча бирдей калыңдыкты сактоого аракет кылышат.
Келечектеги кыл аркандын бир калыптуулугу ушул баскычтын сапатынан көз каранды.
Оролгон даярдама суу менен бир аз нымдалат.
Андан кийин усталар аны кол менен эше башташат, бош түрмөктү акырындап тыгыз, узун жипке — тарамга айландырышат.
Иш учурунда бүт узундугу боюнча бирдей тартылуу дайыма сакталат.
Эшилген сайын кылдар бири-бири менен айкалышат, ал эми аз өлчөмдөгү жүн буюмдун түзүлүшүн бекитет.
Ушул ыкма менен удаалаш бир нече өзүнчө жип жасалат. Андан соң эки ичке жип — тарам — бири-бирине эшилет.
Салтты документтештирүү учурунда усталар ар биринин узундугу болжол менен 7–8 метр болгон үч өзүнчө эки тарамдуу жип жасашкан.
Алардын ар бири бирдей иштетүүдөн өтөт жана болжол менен бирдей калыңдыкка ээ.
Бир нече узун жип жасалгандан кийин эң жоопкерчиликтүү баскыч башталат.
Өзүнчө жиптердин учтары бири-бирине бириктирилет, бир бөлүктүн кылы экинчисине бир калыпта өрүлөт.
Бириккен жер кол менен кылдат эшилет — иш бүткөндөн кийин ал аркандын калган бөлүктөрүнөн дээрлик айырмаланбагыдай кылып; бекем байланып, кереге аркылуу өткөрүлөт.
Бириккен жерди дээрлик билинбегидей кылып, буюмдун бүт узундугу боюнча бирдей бекемдигин сактоого устанын тажрыйбасы гана мүмкүндүк берет.
Эң тыгыз жана бекем кыл аркан алуу үчүн акыркы эшүүнүн салттуу ыкмасы колдонулат — боз үйдүн жыгач тор дубалы болгон кереге аркылуу.
Бир уста боз үйдүн сыртында, экинчиси — ичинде турат.
Үч эки тарамдуу даярдама керегенин көздөрү аркылуу өткөрүлөт.
Усталар бир убакта ар башка аракеттерди аткарышат:
Айлантуу учурунда уста жыгач кашыкты колдонот — ал айлануу күчүн арттырып, булалардын тыгызыраак айкалышын камсыз кылат.
Кереге ошол эле учурда табигый багыттоочу түзүлүштүн милдетин аткарып, буюмдун бүт узундугу боюнча бирдей тартылууну сактоого мүмкүндүк берет.
Бул баскыч кыл аркан керектүү тыгыздыкка, ийкемдүүлүккө жана бирдей калыңдыкка жеткенге чейин уланат.
Эшүү аяктагандан кийин усталар даяр арканды кылдат карап чыгышат.
Текшерилет:
Керек болсо айрым жерлери кол менен кошумча эшилет.
Даяр кыл аркан салттуу чарбанын ар кандай тармактарында колдонулат.
Аны колдонушат:
Жергиликтүү усталардын айтымында, кыл аркандын дагы бир маанилүү касиети бар. Жылкы кылынын өзгөчө жытынан жана тыгыз, тикенектүү түзүлүшүнөн улам аны салт боюнча боз үйлөрдүн же чарба имараттарынын айланасына жайышкан. Мындай аркан жыландарды жана айрым башка жаныбарларды үркүтөт деп эсептелген, анткени алар ири туяктуу жаныбарлардын жытынан качышат жана мындай тоскоолдуктан аргасыздан гана өтүшөт.
Ошентип, кыл аркан жасоо — табигый материалдардын касиеттерин терең билүүнү, көп жылдык практикалык тажрыйбаны жана жамааттык эмгекти айкалыштырган татаал салттуу технология. Бул практика жергиликтүү кайра калыбына келүүчү ресурстарды акылга сыярлык пайдаланууну, кол өнөрчүлүктүн жогорку деңгээлин жана кыргыз көчмөн маданиятынын жаратылыш менен тыгыз байланышын чагылдырат. Ошондуктан кыл аркан жасоо технологиясын сактоо салттуу билимдерди жаш муунга өткөрүп берүү үчүн да, Кыргызстандын материалдык эмес маданий мурасын сактоо үчүн да чоң мааниге ээ.
